Contexto. Sesión 3 de 4: Pablo (5/12/24)

 

Durante as primeira metade da clase de Contexto dedicámonos a compartir a nosa experiencia durante a semana de prácticas en centros privados e concertados de secundaria e escolas oficiais de linguas. As achegas foron de todo tipo, e resultoume moi interesante a posta en común. Ademais de falarmos nós, Pablo tamén fixo un comentario breve ao respecto da súa experiencia actual como docente e, en concreto, sobre como as tarefas do equipo ACAE precisan de moito máis tempo de traballo que o do horario lectivo. Dado que descoñecía o que era este equipo e cales son as súas tarefas, esta entrada centrarase no tema do acoso escolar.

O equipo ACAE (actuación contra o acoso escolar) forma parte do Protocolo educativo para a prevención, a detección e o tratamento do acoso e do ciberacoso escolar, tamen coñecidos polos termos para designalos en inglés, bullying e ciberbullying. Como sabedes, o acoso escolar non é algo novo, pero debe considerarse como un problema grave en calquera centro de estudos.

Na época dos nosos pais, a inexistencia duns protocolos de actuación, o baixo nivel de concienciación social e as diferenzas respecto a hoxe do papel do profesorado nas aulas resultaban nunha resposta desigual. Por unha parte, era frecuente aplicar métodos disciplinarios e mesmo a violencia como medidas correctoras, pero tamén estaba a orde do día a absoluta indiferenza ante situacións moi graves.

Segundo datos dun estudo de 2019 realizado pola UNESCO, un 32 % dos estudantes no mundo sufriu algún tipo de acoso escolar, polo que non é algo tan illado nin pouco frecuente como pode parecer. Se buscamos datos máis concretos, no informe PISA de 2022 o 8,5 % do alumnado galego de 15 anos afirmaba ter sufrido acoso (Faro de Vigo, 2023).

A todo isto engádeselle a aparición do ciberacoso, que posibilita que estes feitos poidan pasarlles aínda máis inadvertidos ás persoas adultas e pode supoñer unha falta completa de descanso para a vítima, xa que posibilita que as mensaxes cheguen a calquera hora do día e desde calquera lugar.

Hoxe en día, xa está demostrado que este tipo de situacións non teñen só consecuencias inmediatas, como o impacto na saúde física e mental e no rendemento académico da vítima, senón que poden ter secuelas a medio ou longo prazo (problemas de autoestima, estrés post-traumático…) así como un maior risco de sufrir trastornos psicolóxicos no futuro. (ADIPA, 2024).

Forma parte das obrigas do ou da docente seguir uns protocolos no caso de que haxa sospeita de que algún membro do alumnado está a sufrir unha situación de acoso ou de ciberacoso. Aínda así, tal e como recolle este artigo do xornal Faro de Vigo (2021), moitas veces, a aplicación do protocolo chega tarde. A conclusión é a de sempre: a medida máis eficaz para combatir o acoso escolar non se leva a cabo a posteriori de que ocorra, senón que é a propia prevención. Porén, previr e algo máis sinxelo de dicir que de facer. Non se trata de poñer bocas antiincendios nin de facer simulacros. O papel do profesorado é crucial como modelo de conducta a seguir. Aínda así, o alumnado pasa a maior parte do seu tempo fóra da escola, polo que e os exemplos aos que se expoñen e os comportamentos normalizan fóra do instituto son o que máis lles inflúe.

É necesario que os docentes estean formados en detección e prevención e sobre como actuar ante un posible caso. En canto á prevención, adoita falarse de educación emocional, habilidades sociais e comunicación asertiva, buscando promover o respecto e a empatía. De novo, a carga da persoa docente semella exaxerada, especialmente cando se debe romper con patróns externos ou dinámicas problemáticas de grupo. Outra práctica habitual son os talleres. Cando eu era adolescente, recordo ter algún sobre habilidades sociais e empatía. Non me parece que fosen efectivos mais que como introdución ao problema, xa que o que se ensina nunha hora ou dúas, aínda que sexa empregando exemplos e casos prácticos, deseguida se olvida. Tampouco creo que se poida afondar o suficiente nun taller de dúas ou tres horas, e definitivamente un taller non abonda para previr o acoso.

En canto aos protocolos, tamén poden afectar á vítima, algo do que adoitamos esquecernos. Poden contribuír a que se sinta abrumada, a que se peche e a que sinta aínda máis vergonza ou agobio pola súa situación. Recórdanme un pouco á presión que se exerce sobre as mulleres para que denuncien. Ás veces, o feito de que haxa tantas persoas implicadas pode facer que a persoa se sinta moi exposta e, se xa está asustada, que entre en pánico por se isto provoca que a situación empeore. O éxito dos protocolos dependerá en gran medida dos profesionais que os leven a cabo e, para min, en situacións de acoso, quen debe ser protagonista son as profesionais en psicoloxía.

Desacóugame a frase «hai que actuar sempre, actúa!». Entendo que é a resposta á unha indiferenza que era típica do pasado e á que non podemos volver. Tamén comprendo a necesidade de que todo o contexto se implique para solucionar o problema, pero penso que, para a vítima, o propio proceso pode ser o desencadeante de máis ansiedade.

En conclusión, aínda que o papel do profesorado pode ser crucial para a detección e prevención do acoso, considero que o groso da responsabilidade non debería recaer sobre el. Tampouco me queda claro se debe haber obligatoriamente unha persoa especializada en psicoloxía no equipo ACAE. Polo que puiden comprobar, non necesariamente. Debemos ter en conta que o corpo docente, aínda que teña boas intencións, poder estar moi alonxado das dinámicas adolescentes e que a súa intervención tamén pode ter consecuencias negativas para a vítima. Considero que sería fundamental contar con atención psicolóxica profesional e especializada neste tipo de casos que poida chegar á raíz do problema en lugar de resolvelo de forma superficial. Interesa realmente solucionar o problema do acoso? Para iso, a solución son investimentos que busquen tratar o problema desde a súa base. Resulta sinxelo caer en dinámicas que só serven para mellorar a imaxe da situación e pasar a outra cousa, pero debemos evitalo todo o que poidamos, porque é a saúde do alumnado o que está en xogo. 

Referencias bibliográficas:

ADIPA. (2024). Impacto profundo: Consecuencias físicas y psicológicas del bullying. Recuperado o 14 de decembro de 2024, de https://adipa.mx/noticias/impacto-profundo-consecuencias-fisicas-y-psicologicas-del-bullying/#:~:text=Riesgo%20de%20Trastornos%20Psicol%C3%B3gicos%20a,depresi%C3%B3n%20e%20incluso%2C%20ideaci%C3%B3n%20suicida

Faro de Vigo. (2021). “Cuando se aplica el protocolo, ya hemos llegado tarde”. Recuperado o 14 de decembro de 2024, de https://www.farodevigo.es/galicia/2021/12/18/aplica-protocolo-hemos-llegado-tarde-60806979.html

Faro de Vigo. (2023). El 8,5% de los alumnos gallegos sufre acoso frecuente, el tercer porcentaje más alto de España. Recuperado o 14 de decembro de 2024, de https://www.farodevigo.es/galicia/2023/12/06/8-5-alumnos-gallegos-sufre-95515700.html

UNESCO. (2019). School violence and bullying: A major global issue, new UNESCO publication finds. Recuperado o 14 de decembro de 2024, de https://www.unesco.org/en/articles/school-violence-and-bullying-major-global-issue-new-unesco-publication-finds